Moda na tradycję

Kiedy po raz ostatni widzieliście w Polsce kogoś idącego po ulicy w tradycyjnym stroju np. krakowskim czy łowickim? Albo biorącego ślub w takim stroju? W Gruzji widok mężczyzny w tradycyjnym stroju jest zupełnie normalny i choć oczywiście nikt nie nosi go już raczej na co dzień, to jednak przy wszelkiego rodzaju oficjalnych okazjach panowie bardzo często ubierają się nie w europejskie garnitury, a właśnie w stroje historyczne.

Chłopcy jak malowani :)

Najbardziej znany tradycyjny gruziński strój męski nazywany jest czocha i ma postać gładkiej, najczęściej czarnej, ale też białej, czerwonej lub szarej tuniki z wąskimi kieszonkami na piersi, do których można było wkładać sakile- patrony z prochem. Czocha przepasywana jest skórzanym pasem, na którym z reguły wisi ozdobny, ostry sztylet khandjali w skórzanej pochwie ze srebrnymi ornamentami. Sam pas też bywa dekorowany, spotyka się również przymocowane do niego sastsrafo, czyli specjalnie uszytą torbę na dodatkowe patrony. Całość uzupełniać może charakterystyczna futrzana czapa papachi, ewentualnie odpowiednio zawiązana chusta lub czapka wełniana.

Najbardziej popularna czocha to ta w wersji czarnej

Czocha w wersji ciemnej czerwieni, na głowie tradycyjna czapa

Pięknie widoczne dekoracyjne elementy pasa

Ślub w tradycyjnym stroju jest obecnie bardzo modny

Jeśli chodzi o kobiety, to ich tradycyjna kartuli kaba (czyli gruzińska suknia) jest koniecznie długa, raczej gładka, wąska w pasie, a rozszerzająca się ku dołowi, najczęściej haftowana i z ozdobną szarfą. Do tego młodsze dziewczyny noszą długie warkocze i jedwabne woalki, a starsze kobiety haftowane jedwabne białe chusty.

Najbardziej charakterystyczna suknia

Oczywiście tradycyjne stroje różnią się od siebie zależnie od regionu Gruzji, z którego pochodzą. Czasami chodzi tylko o detale, ale część strojów jest zupełnie odmiennych, jak na przykład te pochodzące z rejonu Gurii, Adżarii, Chewsuretii lub Samcche-Dżawachetii.

Drugim po czerni tradycyjnym kolorem strojów jest czerwień

Mniej więcej tak wyglądają stroje z regionu Guria

Podobno w czasach sowieckich tradycyjny gruziński strój narodowy zobaczyć można było jedynie podczas występów zespołów tanecznych, a noszenie go na co dzień nikomu nie przychodziło do głowy, bo równało się z podejrzanymi tendencjami nacjonalistycznymi. Obecnie jednak posiadanie takiego stroju i ubieranie go jest wręcz modne i w dobrym tonie, szczególnie jeśli chodzi o mężczyzn. W takie miniaturowe stroje chętnie ubiera się też dzieci. Widać, że Gruzini są bardzo dumni ze swojego dziedzictwa i w sumie dobrze, bo muszę przyznać, że strój taki robi imponujące wrażenie i co ważne nawet niezbyt urodziwy gruziński facet nabiera w nim klasy i prawdziwie męskiego wyglądu.

Mali chłopcy bardzo lubią paradować w tradycyjnych strojach

Do Gruzji... ale jak?

Od co najmniej dwóch lat Gruzja stała się bardzo modnym kierunkiem podróży dla Polaków- według oficjalnych statystyk Gruzińskiej Narodowej Agencji Turystycznej obecność naszych rodaków rozwija się najbardziej dynamicznie ze wszystkich nacji i wzrosła z 12 tysięcy w roku 2011, przez 21 tysięcy w roku 2012 do prawie 37 tysięcy w roku 2013. Pewnie dlatego już kilka razy byłam przez polskich znajomych pytana, jak się do tego kraju dostać. Postanowiłam więc nieco uporządkować tę wiedzę i umieścić ją w jednym miejscu, bo zapewne obecne trendy turystyczne jeszcze jakiś czas się utrzymają.

Stare i nowe stemple gruzińskiej kontroli granicznej-
kiedyś były czerwone, teraz są zielone

Najpopularniejszym sposobem dostania się do Gruzji jest droga lotnicza. Są tutaj trzy lotniska przyjmujące loty międzynarodowe: Tbilisi (do poczytania TUTAJ), Kutaisi oraz Batumi; na pierwsze dwa istnieją połączenia bezpośrednie z Polski (Lot i WizzAir z Warszawy, WizzAir z Katowic), można też pokusić się o wykorzystanie innych kombinacji połączeń, np. przez Mińsk, Wilno lub Kijów do Kutaisi albo przez Rygę, Monachium, Amsterdam lub Stambuł do Tbilisi.  Zaletą korzystania z połączeń lotniczych jest fakt, że w lotach bezpośrednich oraz na kierunkach z/do krajów Unii Europejskiej nie potrzeba posiadać paszportu. Od stycznia 2011r. Gruzja wprowadziła bowiem jednostronnie akceptację dowodów osobistych podczas przekraczania granicy państwowej przez obywateli Unii Europejskiej, w tym Polski, podróżujących w celach turystycznych. Po wjeździe można pozostać na terenie kraju do 360 dni bez konieczności jego opuszczania (dla bardziej dociekliwych więcej informacji znaleźć można na przykład TUTAJ).  Gdyby ktoś miał wątpliwości, czy zasada ta faktycznie działa w praktyce, to spieszę uspokoić, że na własne oczy widziałam- dowód osobisty najzupełniej wystarczy, aby przejść kontrolę graniczną zarówno na lotnisku w Tbilisi, jak i w Kutaisi. 

Lotnisko Kutaisi, właśnie wylądował samolot z Warszawy

Oczywiście do Gruzji wjechać można także od strony lądowej z sąsiednich krajów: samochodem od strony Turcji (Sarpi/Hopa na południe od Batumi, Vale/Türkgözü na południe od Akhalciche), od strony Armenii (Ninotsminda/Bavra, Guguti/Tashir, Sadakhlo/Bagratashen), od strony Azerbejdżanu (Lagodekhi/Sheki, Gardabani/Qazax) oraz od strony Rosji (Kazbegi/Wierchnyj Lars- po zejściu lawiny w dolinie Dariali w połowie maja 2014 przejście jest chwilowo nieczynne, sytuacja zmieni się dopiero po zbudowaniu prowizorycznej trasy dojazdowej). Uwaga! Oczywiście nie testowałam osobiście wszystkich tych przejść, więc jeśli ktoś ma aktualniejsze informacje, to proszę o kontakt! Granicę przekroczyć można także pociągiem linii Tbilisi-Baku lub Tbilisi-Erewań. Nie ma możliwości wjazdu od strony Osetii Południowej, natomiast od strony Abchazji technicznie wjechać się da, ale jest to naruszenie gruzińskiego prawa o okupowanych terytoriach (pisałam o tym TUTAJ). Jeśli chodzi o dokumenty, to przy wjeździe lądem czysto teoretycznie można by również posłużyć się polskim dowodem osobistym, jednak w praktyce i tak konieczne jest posiadanie paszportu, bo wymaga go każdy z krajów sąsiednich.

Przejście drogowe z Rosją Kazbegi-Wierchnyj Lars

Teoretycznie istnieje także możliwość dostania się do Gruzji od strony morskiej, głównie w postaci promów z Varny/Odessy do Batumi i z Kerczu do Poti, jednak chwilowo w związku z sytuacją na Ukrainie jest ona mocno ograniczona (nie znalazłam nigdzie żadnej oficjalnej informacji, ale podobno promy obecnie nie kursują, choć co innego widnieje na TEJ stronie przewoźnika); na ferrylines.com doczytałam się także, że z powodu niepewnej sytuacji politycznej na rok 2015 przeniesiono planowane otwarcie nowej linii Odessa-Jałta-Soczi-Batumi).

Inny kawałek Gruzji

Do tej pory pokazywałam na blogu zdjęcia krajobrazów gruzińskich, które w dużym stopniu były do siebie podobne- albo morze, albo góry. Dziś przyszła kolej na pokazanie czegoś zupełnie innego, miejsca w Gruzji, do którego od samego początku coś mnie ciągnęło... ale może po kolei. 

Kompleks monastyrów Dawid Garedża (lub Davit Gareji), bo o nim tutaj mowa, jest technicznie rzecz biorąc częścią Kachetii, krainy kojarzącej się przede wszystkim z zielonymi uprawami winorośli. Faktycznie, gdy jedzie się od strony Sagarejo, przez chwilę ma się jeszcze przed oczami typowe kachetyjskie widoki. Jednak już po kilku kilometrach wszystko się zmienia, bo zupełnie bez ostrzeżenia wjeżdżamy w krajobrazy pustynno-stepowe i jak okiem sięgnąć widzimy falujące wysokie trawy i grę kolorów na odkrytych skałach. Jak dla mnie jeden wielki cud. 

Stepy, stepy....

Ach, co za kolory!

... i znowu stepy

Jadąc do głównego monastyru, przejeżdżamy przez wioskę Udabno, a w niej - niespodzianka! - widzimy pomalowaną na biało knajpę "Oaza" od maja 2013r. prowadzoną przez parę Polaków. O miejscu tym nie tak dawno rozpisywało się kilka polskich mediów, dlatego nie będę tego dublować i po prostu wkleję link oraz link do strony samego projektu.

Widok na Oasis Club z daleka....

... i z bliska

Sam główny kompleks Dawid Garedża (piszę "główny kompleks", bo tak naprawdę większość turystów odwiedza własnie to jedno miejsce, podczas gdy w okolicy pomniejszych monastyrów jest mnóstwo) robiłby średnie wrażenie, bo mocno przypomina skalne miasta Vardzia lub Upliscyche, jednak świadomość, że przebywamy w miejscu zamieszkanym przez mnichów już w VI wieku, połączona z płynącymi z każdej strony szeptami modlących się Gruzinów były dla mnie czymś naprawdę mocnym. Magię miejsca zepsuł mi co prawda jeden z mnichów wywrzaskujący coś przez dłuższy czas do komórki, no ale nie będę się czepiać, bo widoki ze wzgórza wynagrodziły mi wszystko. Co ciekawe, kompleks położony jest częściowo na terenie Gruzji, a częściowo Azerbejdżanu, a zatem od wielu lat trwa o to miejsce spór graniczny. Był nawet moment, gdy służby graniczne obu państw zapowiadały zatrzymywanie turystów, którzy podczas wędrówek tę granicę przekroczą, jednak na szczęście w maju 2012 uzgodniono traktowanie tej okolicy jako "strefy przyjaznej turystom" (można o tym przeczytać na przykład TUTAJ).

Widok z góry na główny kompleks

A to już widok od dołu

Tutaj nadal mieszkają mnisi

Na koniec kilka uwag odnośnie dojazdu: Do Dawid Garedża można dostać się od strony Sagarejo drogą o całkiem znośnej jakości, po której przejedzie właściwie każdy samochód. Można jechać także drogą od/do Rustavi prowadzącą wzdłuż granicy z Azerbejdżanem, jednak jest to teren częściowo wykorzystywany przez wojsko, a droga nie jest utwardzona i składa się głównie z głębokich kolein i dziur- porządny samochód terenowy jest tu niezbędny. Regularnych marszrutek w tym kierunku nie ma, natomiast bywają marszrutki „wycieczkowe”, zawsze istnieje także opcja z taksówką. Jakikolwiek by to środek transportu nie był- jak dla mnie Dawid Garedża to jedno z niewielu miejsc, które w Gruzji zobaczyć trzeba koniecznie!

Jadąc z powrotem ,w tym miejscu trzeba się zdecydować-
terenówki mogą na lewo w stronę Rustavi, cała reszta na prawo!

PS.-Dziękuję Przemkowi, Horstowi i Jarkowi za udostępnienie fotografii !

Skąd się bierze benzyna (i nie tylko)

Gdzie i jak w Gruzji tankować? W skrócie: wszystko zależy od tego, gdzie się poruszamy. W miastach i przy głównych trasach stacji benzynowych z prawdziwego zdarzenia nie brakuje. Są to głównie miejsca firmowane przez duże sieci- Wissol, Socar, Gulf, bardzo często połączone z całkiem nieźle zaopatrzonymi marketami. Ceny w nich są identyczne dla wszystkich placówek, a różnica między sieciami to z reguły 2-3 tetri. Co ciekawe, według moich dwuletnich obserwacji ceny paliw w Gruzji praktycznie nie rosną, a jeśli już następuje podwyżka, to wynosi ona góra 5 tetri na litrze i nowa cena utrzymuje się miesiącami (np. cena dla Super Diesla między styczniem 2012 a kwietniem 2014 wzrosła z 2,05 do 2,25 lari). Przed kilkunastoma dniami cenniki na mojej ulubionej stacji przedstawiały się tak:

Rodzajów paliwa jest sporo, na tej akurat stacji mamy wersję
"eko" i zwykłą- cokolwiek to znaczy

Dostępne są także stacje tankowania gazu (gaz CNG, a nie jak u nas LPG!), choć ich sieć jest jeszcze słabo rozwinięta i ograniczają się głównie do dużych miejscowości. 

Stacja jeszcze w budowie

Ceny CNG wszędzie mniej więcej takie same

Jak widać tankowanie gazem ma duży popyt

Oprócz placówek sieciowych napotkać można też stacje indywidualne, prezentujące poziom bardzo różny. Czasem jest to porządny podjazd z wiatą i dystrybutorami, a czasem malutka lokalna stacyjka nastawiona typowo na potrzeby mieszkańców danej wioski. Ten drugi model dominuje w miejscowościach położonych z dala od głównej trasy, gdzie bardzo często paliwowy biznes połączony jest z lokalnym sklepikiem lub piekarnią. Często też po wyglądzie dystrybutorów poznać można, że stacja swoje najlepsze dni ma już bardzo dawno za sobą. Dużo jest też stacji kompletnie opuszczonych, zarośniętych i straszących obdrapanymi urządzeniami.

Dystrybutory pamiętające chyba lepsze czasy

Jak w Ameryce- sklepik plus tankowanie w jednym

Ta stacja też do najnowszych nie należy

W wielu małych miejscowościach znaleźć można także "stacje benzynowe" mobilne. Dotyczy to zarówno benzyny/ropy, jak i gazu. Tak naprawdę taki punkt tankowania ogranicza się do pana z kilkoma kanistrami lub w wersji bardziej wypasionej do samochodu-cysterny pełniącego rolę zbiornika na kołach. W wielu miejscowościach taki pan bywa jedynym ratunkiem, a i ceny u niego przystępniejsze niż w sieciówkach. 

Do wyboru, do koloru

Łatwiej tak niż budować stację

Mobilna stacja rusza w trasę

Zbudujmy sobie zabytek

Jak wiadomo Gruzja ma wiele zabytków. Bywają one w różnym stanie, czasem są odrestaurowane, czasem mocno zaniedbane, a czasem padają ofiarą kosmicznych wizji architektonicznych. Chyba najdziwniejsze miejsce tego typu zobaczyć można w Achalciche (Akhalciche), mieście będącym stolicą regionu Samcche-Dżawachetii w południowej Gruzji, położonym 30 km od granicy z Turcją i jakieś 100 km od granicy z Armenią. Wpływy sąsiednich krajów mocno są tu widoczne- ponad 35% mieszkańców regionu to mniejszość ormiańska, a z kolei przeszłość miasta z czasów panowania imperium osmańskiego znajduje swoje odbicie w części zabudowy. 

Wygląda na to, że stąd to już wszędzie blisko

Już sama nazwa miejscowości pochodząca od połączenia słów „achali” (nowy) i „ciche” (twierdza, zamek) pokazuje, jakiego rodzaju atrakcji można się tu spodziewać. I rzeczywiście, twierdza jest. Góruje nad miastem i sprawia wrażenie wręcz monstrualnej, a jeśli ogląda się ją po zmroku, dodatkowo olśniewa przepięknym podświetleniem. 

To tylko fragment ogromnego kompleksu na wzgórzu Rabati

Jeszcze kilka lat temu zabytek jako taki składał się głównie z pochodzących z XII wieku malowniczych ruin położonych na wzgórzu Rabati. Jednak przygotowując się do kolejnych wyborów i promując wizję Gruzji jako imperium turystycznego, w maju 2011r. ówczesny prezydent zarządził odbudowę zamku i całego kompleksu wokół niego położonego. Otwarcie nastąpiło z wielka pompą 16 sierpnia 2012r., a główną atrakcją wieczoru był koncert Charlesa Aznavour'a, którego ojciec urodził się właśnie w Achalciche. (O rozmachu ceremonii otwarcia niech zaświadczy fakt, iż na koncert wydano ponad 820tys dolarów, z czego ponad 477tys. otrzymał Aznavour)

Koncert podczas otwarcia twierdzy Rabati, 16.08.2012
(zdjęcie pochodzi ze strony georgiaabout.com)

Prezydent Saakashvili, Charles Aznavour i Pierwsza Dama podczas otwarcia twierdzy
(zdjęcie pochodzi ze strony georgiaabout.com)

Odrestaurowany kompleks zajmuje obecnie powierzchnię około 7 hektarów i zawiera prawie wszystko, co można w takim miejscu umieścić. Jest zamek, jest muzeum, jest cerkiew, jest meczet, jest synagoga, jest fontanna, jest hotel, jest mnóstwo schodów, chodniczków, krużganków i nie wiadomo czego jeszcze. Robi wrażenie.

Ekskluzywny hotel "Rabati"

Dolny zamek

Górny zamek, po prawej meczet

Widok z wieży górnego zamku

Fontanna na górnym zamku

Niestety, czar pryska, gdy człowiek zaczyna przyglądać się z bliska temu, w jaki sposób wybudowane zostały poszczególne konstrukcje. Ewidentnie architekt poszedł w ilość a nie w jakość, stawiając na tanie materiały i możliwość szybkiej budowy. Prawie wszystko wykonane jest z betonu, a o detale zadbano tylko od reprezentacyjnej strony budynków. Część chodników, mostków i krużganków to atrapy prowadzące donikąd, a co gorsza, wiele elementów już teraz odpada, kruszy się i niszczy. Absurdalne pomieszanie stylów dodatkowo potęguje wrażenie chaosu i budowlanego niechlujstwa. I wychodzi na to, że dumny projekt jest tak naprawę pułapką na turystów, a coś co z daleka imponowało, z bliska okazuje się jedynie wydmuszką.

Spacer po murach kończy się zupełnie znienacka

Ta droga też wiedzie donikąd

W wielu miejscach zaprawa już jest pokruszona a kamienie zupełnie luźne

Te ciężkie metalowe (i już zardzewiałe) schody
trzymają się tylko na cienkich linkach....

.... a linki u góry umocowane są tak

Ozdobne motywy... z krzywo przyciętej mielonki
przymocowanej na chybił trafił wkrętami

Na budynkach widać już plamy tam, gdzie odpadł tynk

Według zapowiedzi prezydenta Saakashvilego twierdza Rabati miała stać się jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Gruzji. Rodzynkiem na torcie miała być aleja markowych "zachodnich" sklepów w uliczkach prowadzących do twierdzy (Puma, Zara, Mexx, Pierre Cardin, United Colours of Benetton itd.). Niewątpliwie odbudowa zabytku na taką skalę to projekt unikalny i godny podziwu, ale.... No właśnie, chyba nikt nie zastanowił się, czego w Gruzji szuka przeciętny turysta. Brutalna prawda jest taka, że turysta "Zachód" ma u siebie, a tutaj szuka Gruzji, tej dzikiej, starej, klimatycznej. Wyrób gruzjopodobny przypominający Disneyland tylko rozczarowuje. Na odbudowę fortecy wydano 34 miliony lari i nawet myśleć ciężko, ile prawdziwych zabytków można by za te pieniądze uratować.